Viðbrögð við grein Ara Guðjónssonar og Davíðs Þorlákssonar

Tveir ungir sjálfstæðismenn, Ari Guðjónsson og Davíð Þorláksson, skrifuðu heila grein í gær þar sem þeir svöruðu nokkrum málsgreinum úr nýlegum pistli eftir mig.

Í byrjun greinar sinnar segja þeir að í pistli Brynjars Níelssonar, sem ég svaraði, hafi hann bent á ,,rangfærslur í ummælum" ólöglærðra manna. Þetta er ekki rétt. Í grein sinni bendir Brynjar ekki á eina einustu rangfærslu í máli þeirra sem hann gagnrýnir. Hins vegar beitir hann lítt málefnalegri meinhæðni og gerir mönnum upp undarlegar skoðanir. Það er meðal annars þess vegna sem ég valdi grein minni titilinn ,,Lögmaður með leiðindi." Hins vegar á ég bágt með að skilja titil greinarinnar eftir Ara og Davíð öðruvísi en svo að þeim finnist ég leiðinlegur. Það tekur mig afar sárt.

Ari og Davíð býsnast yfir því að stærðfræðingur, en ekki lögfræðingur, skyldi fá að tjá sig um ógildingu stjórnlagaþingskosninganna í þætti Egils Helgasonar. Reynir Axelsson, umræddur stærðfræðingur, er meðal þeirra sem gert hafa hvað ítarlegustu athugasemdirnar við úrskurð Hæstaréttar. Því finnst mér ekki óeðlilegt að hann skyldi tekinn tali í þætti Egils. Ég get ómögulega fallist á að úrskurður Hæstaréttar sé eitthvert einkamál lögfræðistéttarinnar. Þó hefði vissulega verið eðlilegra ef lögfræðingur hefði einnig fengið að tjá sig í þættinum.

Ari og Davíð saka mig og fleiri um að ,,vilja kippa stoðunum undan sjávarútveginum, atvinnugreininni sem brauðfætt hefur þjóðina." Þetta eru harðar og furðulegar ásakanir. Líklega stafa þær af því að ég, og þorri þeirra sem náðu kjöri til stjórnlagaþings, viljum að almenningur njóti arðsins af fiskistofnunum í mun meira mæli en fámenn stétt kvótaeigenda. Vart yrði þjóðareign auðlinda bundin í stjórnarskrá án nánari útskýringar eða útfærslu.

Ég er ekki löglærður og hef hvorki tíma né áhuga á að rífast efnislega um úrskurð Hæstaréttar. Ef Ari Guðjónsson og Davíð Þorláksson hafa áhuga á því gætu þeir til dæmis svarað greinagerð Reynis Axelssonar eða málflutningi Eiríks Tómassonar. Mín grein þjónaði hins vegar fyrst og fremst þeim tilgangi að benda á það hve Brynjar Níelsson lagðist lágt í síðustu tveimur Pressupistlunum sínum.

Lögmaður með leiðindi

Brynjar Níelsson, hæstaréttarlögmaður og formaður Lögmannafélags Íslands, skrifar reglulega greinar á vefsvæðið Pressan.is. Nýlega birtist eftir hann grein þar sem hann sló á létta strengi, talaði af yfirlætislegri kaldhæðni um ,,snillinga ársins" og býsnaðist yfir þeirri gagnrýni sem svokölluð ,,lagahyggja" hefur sætt. Jafnframt hneykslaðist hann á því að úrskurður Hæstaréttar um stjórnlagaþingskosningarnar væri véfengdur, en gerði hins vegar enga tilraun til að svara þeim málefnalegu athugasemdum sem við úrskurðinn hafa verið gerðar.

Það gefur auga leið að margir veltu fyrir sér hvað í ósköpunum Brynjari gengi til. Á bloggsíðum Egils Helgasonar, Jónasar Kristjánssonar og Friðriks Þórs Guðmundssonar var réttilega bent á að í greininni hefði hann ekkert lagt til málanna nema skæting og hótfyndni. Þetta virðist Brynjar hafa tekið nærri sér, því síðastliðinn miðvikudag birtist splunkuný grein eftir hann þar sem hann svarar þessum mönnum.

Brynjar segir þá láta í veðri vaka að hann sé andsnúinn gagnrýni á dómstóla. Annaðhvort hefur Brynjar misskilið athugasemdir Egils, Jónasar og Friðriks hrapallega, eða þá að hann fer hreinlega viljandi með rangt mál. Ómögulegt er að skilja texta þeirra á þann hátt sem Brynjar gerir nema meiriháttar túlkunarkúnstum sé beitt.

Hins vegar er ýmislegt í máli Brynjars sem bendir til þess að honum sé í nöp við gagnrýni á dómstóla. Eða hví ætti hann annars að svara gagnrýnisröddum á svona ómálefnalegan og yfirlætislegan hátt, ,,með hótfyndni og skætingi"? Og hvers vegna kastar Brynjar því til dæmis fram að ekki sé hægt að ,,setja lögskýringar upp í þríliðu" í stað þess að svara málefnalega hinum greinargóðu athugasemdum Reynis Axelssonar stærðfræðings við dóm Hæstaréttar? Þótt Brynjar segist sjálfur oft hafa gagnrýnt niðurstöður dómstóla, þá er honum greinilega ekki sama hvaðan gagnrýnin kemur eða að hvaða dómsmálum hún snýr.

Brynjar tönnlast á því að dómurum beri að dæma eftir lögunum. Það vita nú flestir. Þó hlýtur líka að vera mikilvægt að dómarar hafi lögin rétt eftir þegar þeir vitna í þau, en sleppi ekki úr heilli klausu eins og er til að mynda gert í úrskurði Hæstaréttar um stjórnlagaþingskosningarnar.

Ég man ekki eftir að hafa heyrt ,,snillinga ársins" hvetja til þess að dómarar hætti að dæma eftir lögunum. Hins vegar hafa þeir og fleiri mælst til þess að lagaumhverfið sé betrumbætt svo réttarkerfið sé betur í stakk búið að taka á hvítflibbaglæpum. Það þykir ekki öllum tilhlýðilegt að menn geti keyrt heilt þjóðfélag í þrot undir verndarvæng laganna.

Í fyrri grein sinni gerði Brynjar grín að því að ákvörðun Hæstaréttar um ógildingu stjórnlagaþingskosninganna væri sett í samhengi við fjölskyldutengsl og pólitískan bakgrunn dómaranna. Í þeirri seinni víkur hann svo orðum að réttarfari alræðisríkja, þar sem ,,úrlausn ágreinings er gjarnan í boði Flokksins eða valdhafans." Þegar Brynjar gerir því skóna að ,,snillingar ársins" vilji koma á slíku fyrirkomulagi getur maður vart varist hlátri. Og þegar hann fullyrðir að þeir boði ,,menningarbyltingu" og gefur í skyn að þeir vilji knésetja sjálfstæða dómstóla, þá nær fáránleikinn hámarki.

Ljóst er að 22 af þeim 25 sem náðu kjöri til stjórnlagaþings vilja binda þjóðareign auðlinda í stjórnarskrána, kvótaeigendum til sárrar skapraunar. Brynjar sér ekkert athugavert við það að meirihluti þeirra sem dæmdu um lögmæti kosninganna hafi á ýmsum tímum mælt opinberlega gegn þjóðareign eða unnið að málum sem tengjast kvótakerfinu. Brynjari virðist jafnframt þykja ofureðlilegt að einn þeirra sé bróðir kvótadrottningar Íslands. Og ætli honum finnist ekki bara gott og blessað að allir dómarar Hæstaréttar, að aðeins einum undanskildum, séu skipaðir af einum og sama flokknum? Flokki sem hefur svo sannarlega ekki farið dult með andúð sína á stjórnlagaþinginu? Brynjar er blindur. Hann lætur dæluna ganga um réttarfar alræðisríkja, en sér ekki að flokksræðistilburðirnir eru beint fyrir framan nefið á honum.

Í upphafi greinar sinnar segir Brynjar að ,,dass af hroka" geti verið þjóðmálaumræðunni til góðs. Ég vil hins vegar ljúka minni grein á því að hvetja Brynjar til að endurskoða hug sinn. Skætingur, hótfyndni og hroki er síst það sem þjóðmálaumræðan þarfnast.

 

 Greinin birtist á vísi.is og bloggi Egils Helgasonar þann 11. febrúar 2011. 

Afstýrum menningarslysi

Í borgarstjórn sitja tveir flokkar: Samfylkingin og Besti flokkurinn. Sá fyrrnefndi kennir sig við félagshyggju og jöfn lífstækifæri. Hinn flokkurinn er meðal annars skipaður listafólki og náði kjöri í krafti loforða um skapandi og skemmtilegt samfélag. 

Það skýtur því skökku við þegar borgaryfirvöld boða til gegndarlausrar niðurrifsstarfsemi í tónlistarskólum Reykjavíkur. Niðurskurður þessa árs nemur 140 milljónum króna auk þess sem borgin mun hætta að greiða með tónlistarnemum sem eru 16 ára og eldri. Engin starfsemi á vegum borgarinnar mætir jafn grimmilegum niðurskurði og tónlistarskólarnir. Augljóslega geta þeir ekki mætt niðurskurðinum á miðju skólaári og því leggst hann á af fullum þunga í byrjun næsta skólaárs. Námi fjölmargra tónlistarnema er þannig stefnt í hættu og ef svo fer sem horfir gæti tónlistarkennsla á mið- og framhaldsstigi að mestu leyti lagst af. Þar með er rekstrargrundvellinum kippt undan sumum tónlistarskólanna, enda hefur Kjartan Óskarsson, skólastjóri Tónlistarskólans í Reykjavík, lýst því yfir að ef ekki verði fallið frá áformunum verði skólanum, sem í 80 ár hefur verið einn af hornsteinum íslensks tónlistarlífs, sjálfhætt í haust. 

Almenn tónlistarkennsla er grundvöllur gróskumikils tónlistarlífs. Fyrirhugaður niðurskurður er því ekki aðeins atlaga að tónlistarskólum borgarinnar, heldur hreinlega stríðsyfirlýsing á hendur íslensku tónlistarlífi. 

Ævintýralönd tónlistarinnar eru sameiginlegur arfur okkar allra. Í velferðarþjóðfélagi hljótum við að krefjast þess að tónlistarnám standi öllum til boða. Því ber okkur að spyrna við fæti og berjast gegn niðurskurðinum með kjafti og klóm. Ég skora á alla tónlistarunnendur að sameinast í baráttunni fyrir samfélagi jafnra tækifæra og blómlegrar menningar.

 

Greinin birtist á vísi.is þann 31. janúar 2011. 

Af atvinnusköpun og fjöldamorðum

Orð fá ekki lýst þeim þjáningum sem styrjaldir leiða yfir mannkynið. Nú á tímum er hernaðarbröltið knúið áfram af ráðamönnum, alþjóðastofnunum, skæruliðasamtökum og ótal hagsmunaaðilum. Jafnframt má nefna einkarekin hernaðarfyrirtæki sem selja þjónustu sína nánast hverjum sem er. Slík fyrirtæki þrífast beinlínis á hernaði og auka þannig eftirspurnina eftir stríði.

Eitt þessara fyrirtækja nefnist ECA Program, en fyrr á árinu sótti það um starfsleyfi á Keflavíkurflugvelli í því skyni að flytja þangað orrustuþotur, viðhalda þeim og leigja út til heræfinga. Fyrirtækið er umdeilt og eignarhald þess óljóst, enda var því neitað um starfsleyfi í Kanada. Þrátt fyrir það hyggjast Árni Sigfússon og fleiri Suðurnesjamenn taka fyrirtækinu opnum örmum.

Við Íslendingar heyrum iðulega fréttir af stríðshörmungum úti í heimi, en í hugum okkar flestra eru þær fjarlægar og óraunverulegar. Vandamál á borð við atvinnuleysi standa okkur miklu nær. Þótt áætlað sé að umrætt fyrirtæki sjái 150 Suðurnesjamönnum fyrir vinnu má ekki gleyma þeim milljónum jarðarbúa sem eiga um sárt að binda eftir árásir herja sem nýta sér þjónustu af því tagi sem ECA Program vill flytja til Keflavíkur. Því ættum við að velta fyrir okkur eftirtöldum spurningum: Viljum við leggja blessun okkar yfir starfsemi sem hefur fjöldamorð að féþúfu? Erum við tilbúin að láta siðgæðið lönd og leið fyrir atvinnusköpun? Leyfir samviskan okkur að græða á starfsemi sem þrífst á því að fólk úti í heimi murki lífið hvert úr öðru? Og vilja Suðurnesjamenn virkilega selja sál sína fyrir atvinnu?

Greinin birtist í Fréttablaðinu þann 24. september 2010.  

Nýfrjálshyggja?

Nýverið var gefin út bók á vegum Háskóla Íslands sem ber heitið Eilífðarvélin - uppgjör við nýfrjálshyggjuna. Í kjölfarið hafa sprottið upp umræður um merkingu orðsins nýfrjálshyggja. Hægrimenn hafa fussað og sveiað yfir því að nokkur taki sér orðið í munn og sumir jafnvel látið í veðri vaka að hugtakið sé eins konar skammaryrði, fundið upp til að ata málsvara frelsisins skít. Í nýútkominni greinagerð Sambands ungra sjálfstæðismanna er að finna þessi orð: ,,Vart þarf að taka fram að allt tal um nýfrjálshyggju er marklaust enda ekkert til sem heitir nýfrjálshyggja." Fullyrðingar þessar hljóta að koma ýmsum spánskt fyrir sjónir þar sem nýfrjálshyggjuhugtakið er býsna útbreitt. Skrifaðar hafa verið ótal bækur um nýfrjálshyggju eða neoliberalism á ýmsum tungumálum, stjórnmálamenn tönnlast á orðinu auk þess sem hagfræðingum á borð við nóbelsverðlaunahafana Joseph Stiglitz og Paul Krugman er tíðrætt um stefnuna. Hér á eftir verður útskýrt hvers vegna þörf er á hugtakinu. 

Adam Smith, John Stuart Mill og John Locke eru meðal þeirra sem lögðu grunninn að hinni klassísku frjálshyggju. Þeir voru mótfallnir hvers kyns kúgun og yfirgangi, hömpuðu markaðsbúskap og boðuðu frelsi einstaklingins til orða og athafna svo fremi sem gjörðir hans sköðuðu ekki aðra. Hafa ber í huga að klassísku frjálshyggjumennirnir lifðu flestir á tímum öflugs konungsvalds og því skyldi engan undra að þeir hafi verið býsna tortryggnir gagnvart ríkisvaldinu. Hins vegar gerði þorri þeirra sér grein fyrir því að markaðskerfið er ekki fullkomið; stundum þarf ríkið að grípa inn í til að tryggja að markaðurinn sé skilvirkur og samfélagsheildinni til hagsbóta. Til dæmis taldi Adam Smith tollvernd í mörgum tilvikum nauðsynlega. Hann vildi að bönkum væri sýnt aðhald og að ríkið sæi til að mynda um vegalagningu, brúargerð og menntun þegnanna. John Stuart Mill sat lengi á þingi og barðist fyrir því að sett yrðu lög sem bættu aðstæður verkafólks og tryggðu að auðlindir á Englandi væru sameign þjóðarinnar. Klassísku frjálshyggjumennirnir voru uppi fyrir tíð velferðarþjóðfélagsins og því er erfitt að segja til um hver afstaða þeirra til velferðarkerfis hefði verið. En ofangreind dæmi vekja óhjákvæmilega þá spurningu hvort þeir eigi kannski meira sameiginlegt með félagshyggjumönnum nútímans heldur en þeim sem heimta hömlulaust markaðskerfi. 

Ef John Stuart Mill og Adam Smith heyrðu málflutning þeirra sem nú á dögum kenna sig hvað mest við frjálshyggju myndu þeir eflaust snúa sér við í gröfinni. Sá málflutningur er oft gjörsamlega úr takti við hugmyndafræði þeirra sem lögðu grunninn að frjálshyggjunni. Fylgismenn hinnar nýju frjálshyggju, til dæmis Milton Friedman, Ronald Reagan, Margaret Thatcher og Hannes Hólmsteinn Gissurarson, ganga talsvert lengra en fyrirrennarar þeirra, leggja ofuráherslu á markaðsfrelsi, afskiptaleysi og séreignarstefnu og vilja færa lögmál markaðarins inn á sem flest svið mannlífsins. Allra róttækustu frjálshyggjumennirnir kalla jafnvel skattlagningu ,,þjófnað", ríkisafskipti ,,eitur", ríkisstarfsmenn ,,möppudýr" og hafna regluverki og eftirlitskerfi með markaðnum. Milton Friedman, einn virtasti kenningasmiður hinnar nýju frjálshyggju, taldi að samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja lægi aðeins í skyldu þeirra til að hámarka gróða sinn. Friedman taldi ójöfnuð eðlilegan og sumpart hagkvæman og barðist fyrir einkavæðingu velferðarstofnana. Kenningar Friedmans fengu byr undir báða vængi á síðustu áratugum 20. aldar og voru víða stigin skref í átt að hugmyndafræði hans. Afleiðingin var oftar en ekki aukin misskipting og svæsnara arðrán auk þess sem velferðarkerfið var sums staðar brytjað niður. Þótt ,,frjálshyggjumennirnir" færu háfleygum orðum um frelsi og lýðræði varð raunin stundum allt önnur þegar hugmyndunum var hrint í framkvæmd, enda héldust þær oft í hendur við hernaðarbrölt, leynimakk og spillingu. 

Eftir að íslenska bankakerfið hrundi hafa margir hægrimenn vísað því alfarið á bug að hér hafi ríkt nokkurs konar frjálshyggja. Benda þeir jafnan á að hér voru mikil ríkisútgjöld og tiltölulega háir skattar auk þess sem innlánatryggingar og lágmarkslaun voru tryggð í lögum. Þó fer vart á milli mála að hér á landi gætti töluverðra áhrifa nútímafrjálshyggju. Meðan Sjálfstæðisflokkurinn sat við völd voru, svo nokkur dæmi séu tekin, fjölmargar ríkisstofnanir og auðlindir einkavæddar, eigna- og hátekjuskattar lagðir af, erfðaskattar, fjármagnstekjuskattar og skattar á fyrirtæki lækkaðir verulega, Þjóðhagsstofnun lokað, ótal viðskiptahindrunum rutt úr vegi og fjármálastofnunum gefið hóflaust frelsi. Eins og Jón Steinsson hagfræðingur benti nýlega á var íslenska skattkerfið langt til hægri við hið bandaríska. Það var hægrisinnaðast af skattkerfum allra efnaðra OECD-ríkja! Ýmsir forvígismenn þessarar samfélagsþróunar voru yfirlýstir frjálshyggjumenn og aðdáendur Thatchers og Reagans. Þar að auki þyrptust hingað á góðærisárunum erlendir frjálshyggjupostular til að lofsyngja íslensku ,,frjálshyggjutilraunina", eins og Hannes Hólmsteinn kallaði hana. Auðvitað ríkti aldrei tandurhreinn og takmarkalaus kapítalismi hér á landi frekar en nokkurs staðar annars staðar, en það liggur í augum uppi að stigin voru stór skref í átt að hugmyndum Friedmans og annarra ,,frjálshyggjumanna". Þegar staðreyndirnar eru settar í samhengi skýtur því málflutningur hægrimanna skökku við; hann minnir um margt á það þegar kommúnistar reyna að sverja af sér Sovétríkin með því að segja að þar hafi sko aldrei ríkt neitt algjört sameignarfyrirkomulag. 

Þótt ýmislegt greini að hugmyndafræði Friedmans og íslenska efnahagsundrið blasa við ótal sameiginleg einkenni. Í hvoru tveggja er lögð ofuráhersla á markaðsvæðingu, gróðahyggju og afskiptaleysi, og frammi fyrir þessu mega jöfnuður, umhverfisvernd og náungakærleikur sín lítils. Nútímafrjálshyggja kristallast í baráttu sjálfstæðismanna fyrir því að íslensku vatni sé komið í hendur einkaaðila. Hugsunarhátturinn birtist okkur svart á hvítu þegar hið svokallaða Frjálshyggjufélag gerir athugasemd með yfirskriftinni ,,Ekkert væl" við frétt á mbl.is þar sem tilkynnt er um uppsögn 60 manna. Málflutningur sem þessi stangast á við hugmyndir mannvinanna Adams Smiths og Johns Stuart Mills sem helguðu líf sitt baráttunni fyrir betra og mannúðlegra samfélagi. 

Það er ærin ástæða fyrir því að orðið nýfrjálshyggja hefur öðlast sess í íslenskri stjórnmálaumræðu. Íslensk tunga þarfnast einfaldlega orðs sem aðgreinir hina klassísku frjálshyggju frá þeim frjálshyggjuhugmyndum sem tröllriðið hafa fræða- og stjórnmálaheiminum síðustu áratugi. Annað væri hreinlega vanvirðing við upphafsmenn frjálshyggjunnar.

  

Grein birtist á vísi.is þann 6. júlí 2010.

Bréf til hægrimanna

Kæru hægrimenn. 

Hugsjónir ykkar hafa átt stóran þátt í lífskjarabótum og framförum síðari alda. Því er brýnt að á Alþingi Íslendinga sitji traustir og marktækir málsvarar einstaklingsframtaks og markaðsfrelsis.

 

Sjálfstæðisflokkurinn er eini stjórnmálaflokkurinn á Íslandi sem kennir sig við hægristefnu. Þingmenn flokksins eru sextán talsins. Þeirra á meðal eru Ásbjörn Óttarsson, sem játaði að hafa greitt sér tugi milljóna í arðgreiðslur með ólöglegum hætti, Árni Johnsen, dæmdur þjófur og Sigurður Kári Kristjánsson sem þáði 4,6 milljónir í prófkjörsstyrki en neitar að upplýsa hverjir styrkveitendurnir voru. Einnig situr Guðlaugur Þór Þórðarson enn á þingi, en hann þáði tæplega 25 milljónir í styrki fyrir prófskjörsbaráttu sína árið 2006, að mestu leyti frá útrásarvíkingum. Sama ár hafði hann milligöngu um 30 milljón króna styrk frá FL Group og 25 milljón króna styrk frá Landsbankanum til Sjálfstæðisflokksins. Styrkirnir eru sérstaklega vafasamir í ljósi þess að styrkveitendur höfðu beinna hagsmuna að gæta í ýmsum deilumálum þessara ára. Þegar þannig er í pottinn búið leitar orðið mútur óhjákvæmilega á hugann. Formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, tók þátt í milljarðabraski ásamt Wernersbræðrum skömmu fyrir hrun þegar hann var stjórnarformaður N1, eins stærsta olíufyrirtækis á Íslandi. Fleiri framámenn flokksins tengjast ýmsum vafasömum viðskiptaævintýrum fortíðarinnar, en erfitt er að ímynda sér að fólk í slíkri stöðu geti með trúverðugum hætti tryggt heilbrigða samkeppni í anda hægristefnu. 

Sjálfstæðismenn hafa haft undirtökin á Íslandi síðustu áratugi. Eftirfarandi dæmi eru lýsandi fyrir starfshætti flokksins. Í valdatíð hans stóðu stjórnvöld tryggilega vörð um kvótakerfið með tilheyrandi braski, veðsetningu aflaheimilda og skuldsetningu í sjávarútvegi. Þá skal nefna þau forkastanlegu vinnubrögð sem viðhöfð voru við einkavæðingu bankanna, en eins og Rannsóknarskýrsla Alþingis varpar ljósi á voru lögmál markaðarins þar að engu höfð. Að sögn Steingríms Ara Arasonar sem sat í Einkavæðingarnefnd var hér um pólitíska ákvörðun að ræða; Landsbankinn var ekki einu sinni seldur hæstbjóðanda heldur hreinlega afhentur flokksgæðingum. Meðan Sjálfstæðisflokkurinn sat við völd var Ísland gert að stuðningsaðila ólöglegs innrásarstríðs í Írak sem kostað hefur hundruð þúsunda óbreyttra borgara lífið. Loks ber að geta REI-málsins þegar reynt var að koma orkufyrirtækjum í hendur útrásarvíkinga á undirverði. Stuttu síðar afhjúpuðu sjálfstæðismenn valdagræðgi sína með meirihlutasamstarfinu við Ólaf F. Magnússon. Ofangreind vinnubrögð hljóta að misbjóða öllu heiðvirðu fólki.

 

Nú er landsfundur Sjálfstæðisflokksins á næsta leiti. Undirritaðir hvetja sjálfstæðismenn til að horfast í augu við afglöp liðinnar tíðar, uppræta spillinguna og gera róttækar breytingar á starfsháttum og forystu flokksins. Takist það ekki hljóta heiðarlegir og réttsýnir hægrimenn að segja skilið við Sjálfstæðisflokkinn. Ef hægrimenn vilja láta taka mark á sér er kannski eðlilegast að þeir stofni nýtt stjórnmálaafl. Öllum ætti að vera ljóst að það er gjörsamlega ósamrýmanlegt að berjast fyrir betra þjóðfélagi en styðja um leið spilltan og siðlausan stjórnmálaflokk.

Greinin er eftir mig og Ólaf Kjaran Árnason og birtist í Fréttablaðinu í dag, 25. júní 2010. 

Áskorun til ráðamanna þjóðarinnar

Í stefnulýsingu Samfylkingarinnar segir að flokkurinn leggi ,,áherslu á að Íslendingar taki virkan þátt í því fjölþjóða- og alþjóðasamstarfi sem á hverjum tíma er líklegast til þess að stuðla að friði og öryggi jafnt í nágrenni okkar og í heiminum öllum." Jafnframt stendur í stefnuskrá Vinstri grænna að langvarandi kúgun Ísraela á Palestínumönnum verði að linna og að Ísland eigi að ganga úr NATO. Í ljósi þess að báðir ríkisstjórnarflokkarnir kenna sig bersýnilega við friðsamlega utanríkisstefnu vil ég varpa fram tveimur kunnuglegum tillögum. 

1. Ísland slíti tafarlaust stjórnmálasambandinu við Ísrael. Í meira en 60 ár hafa ísraelskir zíonistar framið kerfisbundin fjöldamorð á Palestínumönnum, hrakið þá frá heimkynnum sínum og kallað yfir þá kúgun og volæði. Auðvitað hafa Palestínumenn ekki látið það þegjandi yfir sig ganga en skæruliðar þeirra mega sín lítils frammi fyrir gríðarlegum hernaðarmætti Ísraela. Þrátt fyrir að brjóta alþjóðalög æ ofan í æ njóta Ísraelar fjárhagslegs og hernaðarlegs stuðnings bandarískra stjórnvalda og jafnframt hafa Evrópuþjóðir sýnt zíonistum forkastanlega linkind. Hingað til hafa íslenskir ráðamenn fordæmt árásir Ísraela annan daginn en drukkið kaffibolla með þarlendum stjórnvöldum hinn daginn. Slíkt hálfkák er Íslendingum ekki til sóma. Meðan ísraelsk stjórnvöld hegða sér eins og villimenn ætti afstaðan gagnvart Ísrael ekki að vera öðruvísi en gagnvart ríkjum á borð við Norður-Kóreu. Með því að slíta stjórnmálasambandinu gætu Íslendingar sýnt öðrum þjóðum gott fordæmi. Ef fleiri þjóðir settu Ísraelum stólinn fyrir dyrnar væri gríðarlegur þrýstingur settur á Ísraela og vonandi stórt skref stigið í átt að réttlæti og friði fyrir botni Miðjarðarhafs.

2. Íslendingar segi sig úr Atlantshafsbandalaginu. Þótt bandaríski herinn sé farinn af landi brott má ekki gleyma því að Ísland tilheyrir enn hernaðarbandalaginu NATO og aðildin kostar ríkissjóð rúmlega 87 milljónir króna á ári. Eftir fall Sovétríkjanna hefur hlutverk NATO breyst; það hefur fært út anga sína, sniðgengið alþjóðasáttmála og orðið að eins konar taglhnýtingi kapítalískrar heimsvaldastefnu. Bandalagið er meðal annars frægt fyrir að rústa skólum og sjúkrahúsum í Júgóslavíu, aðstoða hernámsöfl stríðsþjáðra landa, beita sér gegn kjarnorkuafvopnun og starfa náið með Ísraelsher. Jafnframt hefur herstjórn bandalagsins allt frá upphafi verið í höndum bandarískra herforingja og ætti því að liggja í augum uppi hverra hagsmunir sitja í fyrirrúmi. Aðild Íslands að NATO er smánarblettur fyrir land og þjóð. Með henni er þjóðin bendluð við eyðileggingu, kúgun og fjöldamorð. 

Með því að slíta stjórnmálasambandinu við Ísrael og ganga úr Atlantshafsbandalaginu myndu Íslendingar sýna vestrænni heimsvaldastefnu réttmæta vanþóknun og uppskera þakklæti kúgaðra þjóða í heiminum. Ég skora á ráðamenn þjóðarinnar að leggja sitt af mörkum í baráttunni fyrir betri heimi.

Grein birtist á vísi.is 2. júní 2010.

Ungum sjálfstæðismönnum svarað

Í október síðastliðnum gaf Samband ungra sjálfstæðismanna út málgagn sitt, 2. tölublað Stefnis, þar sem ,,skelfilegasta vinstristjórn frá stofnun lýðveldisins” er tekin á beinið og kapítalisminn lofsunginn sem ,,frjálsasta samfélag sem völ er á.” Bæklingur þessi er svo sneisafullur af lýðskrumi, hræsni og ruglumbulli að ég sé mig knúinn til að stinga niður penna.

 

Á bls. 10 og 11 er sitjandi ríkisstjórn gagnrýnd harðlega til dæmis fyrir ógagnsæi, skattpíningu og þýlyndi gagnvart stórþjóðum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Ég er reyndar hjartanlega sammála þessari gagnrýni, en þykir hún þó hláleg þar sem flestar ákúrurnar mætti allt eins veita þeirri ríkisstjórn sem áður sat við völd, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Sjálfstæðisflokkurinn sat í ríkisstjórn þegar stofnað var til Icesave-skuldanna og lánasamningur gerður við hinn blóði drifna Alþjóðagjaldeyrissjóð. Og sú ríkisstjórn hækkaði líka skatta og var ekkert gagnsærri en ríkisstjórnin sem nú situr við völd. Sjálfstæðismönnum er auðvitað velkomið að gagnrýna ríkisstjórnina, en hérna eru þeir augljóslega að kasta steinum úr glerhúsi. 

 

Snúum okkur að því sem mestu máli skiptir: hugmyndafræðinni sem boðuð er í bæklingnum, hinum hreinræktaða kapítalisma eða frjálshyggju. Þótt frjálshyggja sé vingjarnlegt nafn á stjórnmálastefnu er ekki allt sem sýnist. Hafa ber í huga að til eru margar tegundir af frelsi og oft er eins manns frelsi annars helsi. Það á ekki síst við um hagkerfi kapítalismans, þar sem framleiðslutæki og auðlindir eru í einkaeigu og eigendur fyrirtækja keppast við að hámarka gróða sinn. Gróðafíknin á það nefnilega til að verða siðferðiskenndinni yfirsterkari, og því hefur kapítalisminn haft í för með sér meiri frelsissviptingar, arðrán og yfirgang en hægt er að ímynda sér.

 
Meginrökvilla frjálshyggjumanna er sú hugmynd að frjáls markaður geri fólkið frjálst. Í kapítalísku hagkerfi hefur nefnilega auðurinn tilhneigingu til að safnast á æ færri hendur. Að lokum drottnar auðvaldsstétt sem í krafti eigna sinna getur svipt aðra frelsi sínu; ekki endilega með líkamlegu ofbeldi heldur fyrst og fremst með þvingunum og arðráni (sbr. hegðun vestrænna stórfyrirtækja í þriðja heiminum). Þannig er frelsi frjálshyggjumanna þversögn; frjáls og óheftur markaður dregur úr heildarfrelsi fólksins. 

 

Á 19. öld máttu flestar Evrópuþjóðir þola þjóðskipulag þar sem kapítalistar höfðu mun frjálsari hendur en nú, og þá hafði þorri Evrópubúa það býsna skítt; fjárþrútnir auðvaldsherrar hámuðu í sig rjómatertur meðan verkalýðurinn lap dauðann úr skel. Það er ærin ástæða fyrir því að á seinni tímum hafa Vesturlandabúar sett markaðshagkerfinu þröngar skorður og byggt upp velferðarkerfi samhliða því; mannkynssagan sýnir okkur nefnilega að misskipting auðs og arðrán vinnuafls eykst eftir því sem kapítalismanum er gefinn lausari taumurinn. Þegar SUS-menn snúa baki við velferðarhugsjóninni mælast þeir í raun til þess að tíminn sé skrúfaður aftur á bak. Og hvað er það annað en afturhaldssemi?

 

Í bæklingnum er fullyrt að kapítalisminn bæti lífskjör þjóðanna, en staðreyndin er sú að oftast bætir hann aðeins lífskjör einnar þjóðar á kostnað annarrar. Ástandið í heiminum sýnir það glöggt; á vesturhveli jarðar þjást milljónir barna af offitu, en hinum megin á hnettinum deyr barn á þriggja sekúndna fresti vegna fátæktar. Víða hefur kapítalisminn skilið eftir sig sviðna jörð, ekki síst þar sem hugmyndir í anda SUS-bæklingsins hafa riðið húsum. Nú grunar mig að ungu sjálfstæðismennirnir séu dyggir aðdáendur frjálshyggjupostulans Miltons Friedman, og því er tilvalið að rifja upp hvaða afleiðingar það hafði fyrir Chile-búa að stíga spor í átt að hugmyndafræði hans. Þar voru ríkisstofnanir einkavæddar, lög um lágmarkslaun afnumin og losað um flæði fjármagnsins, en þetta olli því að atvinnuleysi rauk úr 4% upp í 22%, rauntekjur lækkuðu um 40% og fjöldi fólks undir fátæktarmörkum tvöfaldaðist.* Svipaðar harmsögur má segja af ótal þjóðum sem farið hafa að ráðum frjálshyggjumanna. Samt halda þeir áfram að kyrja sama gamla sönginn, dansandi kringum gullkálf markaðarins. 

 

Ungir sjálfstæðismenn hafa auðvitað ímugust á ríkisútgjöldum og ríkisrekstri. Þeir virðast jafnvel ganga lengra í þeirri andúð en þorri flokksbræðra þeirra hefur gert undanfarna áratugi. Vissulega er gagnrýni SUS-manna á hóflaus ríkisútgjöld og skattpíningu að mörgu leyti réttmæt, en í viðtölum og umfjöllunum bæklingsins kveður við öfgafyllri tón. Þar er daðrað við hugmyndina um lágmarksríki sem gegnir aðeins þeim tilgangi að vernda séreignarréttinn og vernda einstaklingana fyrir ofbeldi. Slík hugmynd gengur í berhögg við hugsjón velferðarþjóðfélagsins, svo ef SUS-menn eiga virkilega samleið með Ayn Rand, Ron Paul, Friedrich Hayek og Robert Murphy hljóta þeir að vera hlynntir einkavæðingu heilbrigðis- og menntakerfisins. Afleiðingar slíkrar einkavæðingar eru augljósar; það þarf ekki annað en að líta til Bandaríkjanna þar sem  tugmilljónir manna skortir sjúkratryggingu og sjúkdómar koma heilu fjölskyldunum í þrot. Það sama gildir um einkavæðingu annarra velferðarstofnana; þær laga sig að lögmálum markaðarins og velferð almennings víkur fyrir gróðafíkn fjármagnseigenda. Um leið og SUS-menn fara háfleygum orðum um frelsi einstaklingsins berjast þeir þannig gegn frelsi ótal þjóðfélagshópa til að njóta læknisaðstoðar og menntunar. Þeim er kannski alveg sama um ,,fátæku aumingjana”, menn eins og t.d. Mozart og Jónas Hallgrímsson. Hvaða rétt áttu þeir svosem á læknisaðstoð?

 

Á bls. 37-39 er tekið viðtal við hagfræðinginn Robert Murphy þar sem hann er spurður álits á blönduðu hagkerfi. Hann svarar með myndlíkingu á þessa leið: ,,Á ég að setja smá arsenik í glasið þitt?” og táknar þá arsenikið augljóslega ríkisrekstur. Með öðrum orðum: fullorðinn hámenntaður maður líkir heilbrigðis- og skólakerfi okkar við rottueitur. Dæmir slíkur málflutningur sig ekki sjálfur? 

Áður en ungir sjálfstæðismenn bölsótast út í hugmyndakerfi kommúnismans ættu þeir að líta í eigin barm. Sjálfir boða þeir hugmyndakerfi sem er álíka glórulaust; hugmyndakerfi sem gengur út á að þröngva lögmálum markaðarins inn á nær öll svið mannlífsins. Það óhugnanlega er að SUS-menn eru engir bjánar. Líklega gera þeir sér fullkomlega grein fyrir afleiðingum taumlauss kapítalisma en kæra sig bara kollótta. Því er algjört lífsspursmál að staðið sé á verði og hugmyndakerfi þeirra rifið niður hvenær sem færi gefst. Látum ekki glepjast af innantómu froðusnakki um frelsi. Spyrjum frekar: Hvers konar frelsi? Frelsi til hvers? Frelsi til að ræna sparifé eldri borgara? Frelsi til að breyta Íslandi í stærstu álbræðslu í heimi? Persónulega kysi ég helst að vera frjáls undan linnulausum áróðri frjálshyggjumanna. Því hugmyndafræði þeirra er byggð á sandi. 

 

 

* Palast, Greg. Tinker Bell, Pinochet and The Fairy Tale Miracle of Chile. Vefslóð: http://www.gregpalast.com/tinker-bell-pinochet-and-the-fairy-tale-miracle-of-chile-2/

 

Búsáhaldabylting, og hvað svo?

Í vetur stóðu Íslendingar á tímamótum. Útrásarfrjálshyggjan hrundi eins og spilaborg og skuldum bankanna var skellt á íslenskan almenning. Áður voru ofurlaun kaupahéðna réttlætt með hinni gífurlegu ábyrgð sem þeir báru en loks þegar sækja þurfti einhvern til ábyrgðar benti valdastéttin á fólkið í landinu og þvaðraði um að allir hefðu tekið þátt í góðærinu, ekki mætti leita að sökudólgum og að nú yrðu allir að standa saman.

Í eyrum okkar flestra hljómuðu þessi orð spaugilega. Hvernig gat það viðgengist í samfélagi heilbrigðra að nokkrum áhættukapítalistum yrði leyft að hengja níðþungan skuldaklafa á herðar heilu kynslóðunum? Mánuðir liðu og reiði landsmanna magnaðist meðan fólkið sem siglt hafði þjóðarskútunni í strand sat nær aðgerðalaust við stýrið. Þegar ríkisstjórnin kynnti sínar glórulausu „björgunaraðgerðir” og réðst á velferðarkerfið var mælirinn fullur. Alda pólitískrar vakningar fór um íslenskt samfélag; almenningur tók að upplifa ástandið þannig að valdastéttin hefði, með lögregluna sér til verndar, sagt þjóðinni stríð á hendur. Og í sjálfsvörn fylkti alþýðan liði þangað sem þjóðníðingarnir hýrðust og linnti ekki látum fyrr en þeir höfðu hrökklast frá völdum.

Fjölmiðlarisarnir minntust að sjálfsögðu aðeins á stjórnarslit, en í sannleika sagt var hér um óvenjulegri viðburð að ræða, nokkuð sem ekki hefur átt sér stað síðan Jörundur hundadagakonungur var og hét. Á Íslandi var einfaldlega gerð stjórnarbylting; með beinum aðgerðum og borgaralegri óhlýðni hræddi almenningur vanhæfa ríkisstjórn frá völdum. Ég tek ofan fyrir öllum þeim sem gáfu sér tíma til að standa hnarreistir á Austurvelli svo vikum skipti. Og ekki síður þakka ég því fólki sem gekk lengra en að húka með mótmælaspjöld, til dæmis þeim sem rufu vinnufrið stjórnvalda, stöðvuðu þingsetningu og stóðu fyrir inngangi ráðherrabústaðarins. Megi aðgerðir vetrarins blása kúguðum þjóðum kjark í brjóst.

En baráttunni er ekki lokið. Búsáhaldabyltingin var einungis áfangasigur, því rætur misréttisins liggja í innsta eðli flokksræðisins og markaðshagkerfisins. Þótt útlit sé fyrir að nú renni í hlað tímar sósíaldemókratisma má gagnrýniseldurinn sem blossaði upp í kjölfar kreppunnar alls ekki slokkna. Til að mynda er full ástæða til að vera á varðbergi gagnvart þeim alþjóðastofnunum sem nú er mest rætt um.

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er engin góðgerðarstofnun; hann er frægur fyrir að veita þjóðum lán á okurvöxtum en skuldbinda þær jafnframt til að brjóta niður heilbrigðis- og skólakerfin sín og selja auðlindir erlendum fjármagnseigendum á brunaútsölu. Það eru ekki nema tíu ár síðan fulltrúar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins neyddu stjórnvöld í Bólivíu til að einkavæða vatnslindir í Cochabamba, sem olli því að vatnsverð rauk upp úr öllu valdi og gríðarlegur fjöldi fólks dó úr þorsta. Það er hæpið að kalla slíkar aðgerðir mistök, hér virðist einfaldlega vera um skipulagða glæpastarfsemi að ræða. Þótt við Íslendingar, sem flotið höfum á fyrsta farrými hnattvæðingarinnar síðustu ár, fáum hugsanlega sérsamning við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn er það smánarblettur fyrir þjóðina að þiggja hjálp frá stofnun sem murkar lífið úr fólki hinum megin á hnettinum.

Um Evrópusambandið sýnist sitt hverjum en að undanförnu hefur fjöldi Íslendinga hampað því sem einhvers konar töfralausn og þá lagt áherslu á að krónan sé ónýtur gjaldmiðill og upptaka evrunnar yrði þjóðinni farsælli. En stundum virðist gleymast hvílíkt herjansbákn Evrópusambandið er, og í umræðunni er mikilvægt að haft sé í huga hvort landbúnaði, sjávarútvegi og jafnvel fullveldi Íslands stafi ekki tölvuverð hætta af þessu sambandi.

En mikilvægustu spurningarnar sem Íslendingar standa nú frammi fyrir eru mun víðtækari og snerta grunngildi samfélagsins. Nú þykist ég viss um að þorri landsmanna hefur áttað sig á mikilvægi þess að búa í velferðarþjóðfélagi, þar sem þarfir fólksins eru teknar fram yfir græðgi fjármagnseigenda. En þá vakna ýmsar spurningar: Hvernig ber að skipuleggja velferðarríkið? Hvað eigum við að gera við þetta blessaða auðvaldskerfi? Viljum við hemja það og beisla, eða jafnvel afnema það? Og hvað á þá að koma í staðinn? Þessum spurningum og mörgum öðrum stendur kynslóð okkar frammi fyrir. Og framtíð þjóðarinnar veltur á því hvort við svörum þeim skynsamlega eður ei.

Af atburðum vetrarins má draga mikinn lærdóm. Hrun bankanna og þjóðnýting skuldanna afhjúpaði fallvaltleika og óréttlæti kapítalismans. Og búsáhaldabyltingin kveikti von í brjóstum okkar. Fyrst við Íslendingar gátum hjálpast að við að koma vanhæfri ríkisstjórn frá völdum, getum við þá ekki líka hjálpast að við að skapa réttlátara þjóðskipulag? Þjóðskipulag laust við markaðsdýrkun, kaupæði, stríðsglæpastuðning og náttúruspjöll?

Nýfrjálshyggja og Nietzsche

Nýlega lagði ég lokahönd á tvær ritgerðir. Sú fyrri ber heitið Hugleiðingar um bókina Handan góðs og ills eftir Friedrich Nietzsche. Þar reyndi ég að útskýra flestar veigamestu hugmyndir heimspekingsins á hnitmiðaðan og skiljanlegan hátt. Þessa grein má nálgast á vefslóðinni http://johann.snabbi.com/nietzsche

Hin ritgerðin, Nýfrjálshyggjan, fjallar um þær hörmungar er taumlaus alþjóðakapítalismi leiðir yfir heiminn. Hana má finna á http://johann.snabbi.com/nyfrjalshyggja

Ég vona að ritgerðir þessar verði einhverjum til gagns og gamans og stuðli jafnframt að niðurrifi líffjandsamlegra hugmyndakerfa!